دکتر بهرنگ صدیقی^*، حسن نظری^**

چکیده

این مقاله برگرفته از پژوهشی است که هدفش بررسی و تبیین جامعه شناختی عاملیت انسانی در گفتمان انقلاب اسلامی ایران با تأکید بر دوره تاریخی خرداد 1376 تا خرداد 1389 بوده است. با این هدف مفهوم «انسان» را محور بررسی قرار داده‌ایم. و تغییر و تحول آن را در گستره منظومه معنایی دو گفتمان اصلاحات و محافظه کار با تکیه بر نظریة گفتمان و روش تحلیل انتقادی گفتمان در پنج دوره حساس از این دوران بررسی کرده‌ایم. در این راه با محور قرار دادن‌اندیشه مسلط و عاملیت بخش هر دوره در قالب تحلیل درون متنی و تشخیص راهبردهای گفتمانی با شناخت و بررسی نظام زبانی و معنایی، متون و گفتارهای عمدة سیاسی‌اندیشه رقیب را در قالب تحلیل بینامتنی بررسی کرده‌ایم تا فضای گفتمانی و تولید ایدئولوژیک رقیب را شناسایی و برای شناخت بستر و زمینه اجتماعی که این گفتمان‌ها در درون شان تولید و هژمونی^[1] یافته‌اند، در هر دوره در قالب تحلیل برون متنی به بررسی زمینه تاریخی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی پرداخته‌ایم. همچنین در تبیین معنایی عاملیت سوژه مطلوب هر دوره با تکیه بر نظریة گفتمان و همچنین نظریه‌های مطرح در خصوص عاملیت انسانی به تبیین نظری از منظر عاملیت/ ساختار پرداخته‌ایم.

این تبیین در پایان انواعی از تیپولژی سوژه مطلوب را در دوران مورد بررسی در قالب افق گفتمانی هر دوره به روی ما گشوده است. که عمده‌ترین آنها عبارت‌اند از: سوژه آزادی خواه انسان مدار، سوژة قانون گرای استبداد گریز، سوژة عدالت طلب مذهب مدار، سوژة تکلیف مدار آزادی گریز و سوژة مقاوم استبداد ستیز.

نهایتاً با بهره گیری از امکان تطبیقی برای تبیین و درک بهتر عاملیت انسانی در گفتمان انقلاب اسلامی ایران، مؤلفه‌های عمده هر دوره را در این خصوص مطرح و جمع بندی کره‌ایم.

کلید واژه‌ها

 عاملیت، گفتمان، قدرت، زبان، انسان.

[1] Hegemony