جلیل محمدیان^۱، دکتر هادی خانیکی²، نادره رضایی³

چکیده:

 در این مقاله به «تحلیل جامعه شناختی جنبش‌های اخیر کشورهای عربی بر مبنای نخستین رویکردهای رسانه‌های ایرانی» پرداخته‌ايم. بدین منظور شش مجله و سایت که در این باره «ویژه‌نامه» منتشر کرده‌اند انتخاب و محتوای آنها براساس مقوله‌های؛ «ماهیت جنبش»، «عوامل درونزا و برونزا»، «بستر اجتماعی و عوامل شکل دهنده»، «دموکراسی و دین»، «جامعة مدنی و نهاد مدنی»، «احزاب»، «رسانه‌ها»، «شبکه‌های اجتماعی»، «جوانان»، «زنان»، «نسبت جنبش با انقلاب اسلامی ایران»، «منافع و مواضع و عملکرد ایران»، «ترکیه» و «جنبه های هویتی» تحليل شد.پژوهش حاضر این نتایج را به دست داد که هیچ یک از این رسانه‌ها ماهیت این رخدادها را «انقلاب» نمی‌دانند، بلکه این تحولات را جنبش می‌نامند. همة رسانه‌ها این جنبش‌ها را «درونزا» دانسته اند و بر عوامل فقر، بیکاری، شکاف طبقاتی، فساد، تبعیض، بی‌عدالتی، ظلم، استبداد در پیدایش آن تأکید دارند. اکثر رسانه‌ها هدف اصلی و خواست مرکزی جنبش‌های مذکور را «دموکراسی» و نقش «احزاب» را در آن مثبت می‌دانند و معتقدند که به روند دموکراسی خواهی و حکومت مردم بر مردم کمک کرده اند. همگی اذعان داشته‌اند که «رسانه ها» نقش بسزایی در این جنبش ایفا و روند تحولات را تسریع کرده و صدای مردم این کشورها را به گوش جهانیان رسانده اند. تمامی آنها «شبکه‌های اجتماعی» را در این جنبش‌ها بسیار مؤثر دانسته اند، تا حدی که برخی بر این باورند این شبکه‌ها به زودی جای احزاب را در این کشورها خواهند گرفت. آنهایی که به نقش جوانان و زنان پرداخته اند، «جوانان» را پیشگام این حرکت ها و نقش زنان را مهم دانسته‌اند. برخی از رسانه ها این تحولات را با انقلاب اسلامی مرتبط نمی‌دانند، ولی برخی دیگر این حرکت‌ها را الهام گرفته از انقلاب اسلامی دانسته‌اند و آنها را «بیداری اسلامی» می‌خوانند. به نظر آنها تحولات اخیر فرصت های خطیری برای کشورمان فراهم آورده است و ما بایستی با مواضع یکدست و برخورد غیر تبعیض آمیز، توازن راهبردي را به نفع ایران در منطقه جهت دهیم. این رسانه‌ها ترکیه را الگوی موفقي براي چشم انداز آینده در این کشورها می‌دانند. به طور کلی همه رسانه ها این جنبش های مردمی را مرتبط با بحران هویت در کشورهای عربی و در پاسخ به تحقیر عرب دانسته اند.

 کلیدواژه ها: بهار عربی، بیداری اسلامی، تحلیل محتوا، جنبش اجتماعی، جنبش اجتماعی جدید، شبکه اجتماعی